قسمت ۱ حافظ

«سعی» یعنی تلاش و زحمت، و «سعی‌نابرده» یعنی کسی که زحمت نکشیده. «مزد» یعنی پاداش. پس حافظ می‌گوید: اگر زحمت نکشی، در این راه به جایی نمی‌رسی؛ اگر پاداشِ زحمتت را می‌خواهی، به حرفِ استادت گوش کن.

«طاعت بردن» یعنی حرف کسی را گوش کردن و به کار بستن. «استاد» این‌جا هر کسی است که چیزی یادمان می‌دهد: معلم، مربی، پدر و مادر، پدربزرگ و مادربزرگ. اوستا نانوا هم استادِ شمس‌الدین در نانوایی بود؛ «اوستا» همان «استاد» است به زبان خودمانی. برای بچه‌های بزرگ‌تر می‌شود اضافه کرد که گوش دادن به استاد یعنی یاد گرفتن از تجربه‌ی کسی که راه را رفته، نه این‌که آدم دیگر خودش فکر نکند.

«درخت تو گر بار دانش بگیرد / به زیر آوری چرخ نیلوفری را» از ناصرخسرو است، شاعر و حکیم بزرگ فارسی‌گو که نزدیک هزار سال پیش زندگی می‌کرد. «بار» یعنی میوه و «چرخ نیلوفری» یعنی آسمانِ آبی. یعنی اگر درختِ وجودِ تو میوه‌ی دانش بدهد، آن‌قدر بالا می‌روی که آسمان زیر پایت می‌آید. در قصه، آوا و سینا مثل یک معما تصویرش را می‌سازند و همین تصویر بیت را یادِ شمس‌الدین می‌آورد.

درست معلوم نیست. در کتاب‌های قدیمی که زندگی شاعرها را نوشته‌اند (به آن‌ها «تذکره» می‌گویند) این قصه آمده، ولی آن کتاب‌ها خیلی بعد از حافظ نوشته شده‌اند و سند محکمی ندارند. درسِ مکتبِ شمس‌الدین در قصه هم ساخته‌ی ماست. اما این را با اطمینان می‌دانیم که بیتِ این قسمت، «سعی‌نابرده در این راه به جایی نرسی…»، مالِ خودِ حافظ است. قصه‌ی نانوایی کمک می‌کند یک حقیقت را بهتر بفهمیم: یاد گرفتن زحمت دارد و به زحمتش می‌ارزد.

اسمش «شمس‌الدین محمد» بود. «حافظ» یعنی کسی که چیزی را از حفظ دارد؛ در قدیم بیشتر به کسی می‌گفتند که همه‌ی قرآن را از حفظ بود. او این لقب را «تخلص» خودش کرد؛ یعنی اسمی که شاعر در شعرهایش برای خودش می‌آورد. برای همین در آخر خیلی از غزل‌هایش کلمه‌ی «حافظ» هست.

(برای ۷ تا ۹ ساله‌ها:) سینا در «راست یا قصه؟» می‌گوید که می‌گویند حافظ قرآن را به چهارده جورِ درستِ خواندن، که استادهای بزرگ یاد داده بودند، از حفظ بود.
(برای ۱۰ تا ۱۴ ساله‌ها:) قرآن از استاد به شاگرد، سینه‌به‌سینه، به ما رسیده. هفت قاریِ بزرگ و مشهور، شیوه‌ی خواندن خودشان را داشتند و از هر کدام دو شاگرد آن را نقل کرده‌اند؛ می‌شود چهارده «روایت». تفاوت‌ها بیشتر در تلفظ و شیوه‌ی خواندن بعضی کلمه‌هاست. این‌که حافظ قرآن را به چهارده روایت از حفظ بود، از بیتی از خودِ او برداشت شده («قرآن ز بر بخوانی در چارده روایت»)؛ برای همین در قصه با «می‌گن» آمده است.

نه، شخصیتی خیالی است. اما آن صدای «ولش کن… فایده نداره» که در گوش شمس‌الدین بود، چیزی است که همه‌ی ما گاهی حسش می‌کنیم: وقتی خسته‌ایم، وقتی کاری سخت است. ولی خوشبختانه، چه در قصه و چه در زندگی واقعی، تکرار کردن، به کسی یاد دادن و دلگرمی گرفتن از دیگران آن صدا را کوچک می‌کند.

این‌ها قصه است. ولی هدهد پرنده‌ای واقعی است که در ایران هم زندگی می‌کند و به آن «شانه‌به‌سر» هم می‌گویند. در شعر فارسی هم پرنده‌ی پیام‌آور و راهنماست: در «منطق‌الطیر» عطار راهنمای پرنده‌هاست، و حافظ در همین قسمت برایش می‌خواند: «ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت». خودِ هدهد در قسمت می‌گوید: «هم واقعیه، هم قصه‌ست!»

در قدیم خیلی از بچه‌ها برای کمک به خانواده کار می‌کردند و همه نمی‌توانستند به مکتب بروند. امروز می‌دانیم که بچه‌ها حق دارند درس بخوانند و بازی کنند. قشنگیِ قصه‌ی شمس‌الدین این است که با همه‌ی سختی‌ها شوقِ یاد گرفتن را رها نکرد.

فال حافظ یک رسم قدیمی و دوست‌داشتنی ایرانی است: دیوان حافظ را باز می‌کنیم و یک غزل می‌خوانیم. راهی است برای این‌که همه با هم شعر بخوانیم و درباره‌اش حرف بزنیم. آینده را هیچ کتابی نمی‌گوید؛ آینده را فقط خدا می‌داند. ما حافظ را برای زیبایی و درس‌هایش می‌خوانیم.

آرامگاه حافظ در شیراز است و به آن «حافظیه» می‌گویند. هر سال ۲۰ مهر، روز بزرگداشت حافظ است. اگر روزی به شیراز رفتید، این بیت را همان‌جا با هم بخوانید.

چون کلمه‌ی «مرسی» از زبان فرانسه آمده و خیلی خیلی بعد از زمان حافظ وارد فارسی شده. آوا کلمه‌ای گفت که هنوز به دنیا نیامده بود!

شما هم متوجه شدید؟ رازی در کار است؛ تا قسمت‌های بعد صبر کنید! (چیزی به بچه‌ها لو ندهید؛ صبرش می‌ارزد.)